ઈરાન સામેની જંગ વચ્ચે અમેરિકાનું વલણ બદલાયું? પરમાણુ સંવર્ધન મુદ્દે વેન્સે આપ્યો મોટો સંકેત
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલા લાંબા સંઘર્ષમાં હવે માત્ર યુદ્ધભૂમિ જ નહીં, પરંતુ વાતચીતની ટેબલ પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે. છેલ્લા ઘણા મહિનાથી બંને દેશો વચ્ચે સૈન્ય કાર્યવાહી, પરમાણુ કાર્યક્રમ અને વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓને લઈને તણાવ યથાવત છે. હવે અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સના એક નિવેદને આ સમગ્ર સંઘર્ષમાં નવી ચર્ચા શરૂ કરી છે.
અમેરિકા અગાઉ ઈરાનના પરમાણુ સંવર્ધન કાર્યક્રમને સંપૂર્ણપણે રોકવાની માંગ પર ભાર મૂકતું હતું. જોકે હવે વોશિંગ્ટનના વલણમાં થોડો ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે. અમેરિકાની નવી માંગ એવી દેખાઈ રહી છે કે ઈરાન પોતાની પરમાણુ સંવર્ધન ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર અને સ્પષ્ટ ઘટાડો કરે. એટલે કે, મુદ્દો હવે માત્ર ‘સંપૂર્ણ બંધ’ સુધી સીમિત ન રહીને ક્ષમતામાં વાસ્તવિક ઘટાડા તરફ આગળ વધતો જોવા મળી રહ્યો છે.
જેડી વેન્સે શું કહ્યું?
અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સે રોઇટર્સ સાથેની એક વિશેષ મુલાકાતમાં જણાવ્યું કે જો ઈરાન યુદ્ધનો અંત લાવવા માટે કોઈ કરાર ઇચ્છે છે, તો તેણે પોતાના પરમાણુ સંવર્ધન કાર્યક્રમમાં અર્થપૂર્ણ ઘટાડો કરવો પડશે.
વેન્સના જણાવ્યા પ્રમાણે માત્ર ભવિષ્યમાં પરમાણુ પ્રવૃત્તિ ઘટાડવાનું વચન અમેરિકાને સ્વીકાર્ય નહીં હોય. વોશિંગ્ટન ઈરાન પાસેથી એવી કાર્યવાહી જોવા માંગે છે જે જમીન પર સ્પષ્ટ રીતે દેખાય. તેમનો સંદેશ એવો છે કે માત્ર નિવેદનો અથવા રાજદ્વારી આશ્વાસનથી કામ નહીં ચાલે; ઈરાનને પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે ચોક્કસ પગલાં લેવા પડશે.
આ નિવેદન ખાસ મહત્વનું એટલા માટે છે કે તે દર્શાવે છે કે અમેરિકા હવે સંભવિત સમજૂતી માટે કઈ બાબતોને સૌથી વધુ મહત્વ આપી રહ્યું છે.
પરમાણુ સંવર્ધન આખરે એટલું મહત્વનું કેમ?
ઈરાન-અમેરિકા વિવાદના કેન્દ્રમાં રહેલો સૌથી મોટો મુદ્દો યુરેનિયમ સંવર્ધન છે. સરળ ભાષામાં સમજીએ તો યુરેનિયમને એક પ્રક્રિયા દ્વારા વધુ શુદ્ધ બનાવવામાં આવે છે, જેને સંવર્ધન કહેવામાં આવે છે. નાગરિક પરમાણુ ઊર્જા માટે પણ સંવર્ધિત યુરેનિયમની જરૂર પડી શકે છે.
પરંતુ સંવર્ધનનું સ્તર વધતું જાય ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની ચિંતા પણ વધી શકે છે. કારણ કે ઉચ્ચ સ્તરના સંવર્ધિત યુરેનિયમનો ઉપયોગ પરમાણુ હથિયાર બનાવવાની ક્ષમતા સાથે જોડાઈ શકે છે.
અમેરિકા ખાસ કરીને ઈરાનની ઊંચી સંવર્ધન ક્ષમતાને લઈને ચિંતિત છે. વેન્સે પણ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે જો ઈરાનનો હેતુ પરમાણુ હથિયાર બનાવવાનો નથી, તો તેને ઊંચા સ્તરે સંવર્ધિત ઇંધણની જરૂર શા માટે છે.
ઈરાન જોકે પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમને નાગરિક અને શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ સાથે જોડતું રહ્યું છે. આ કારણે બંને દેશોના દાવા અને ચિંતાઓ વચ્ચે મોટો તફાવત જોવા મળે છે.
અમેરિકાની શરત હવે કેવી રીતે બદલાઈ રહી છે?
અહેવાલો પ્રમાણે અમેરિકાની અગાઉની સ્થિતિ વધુ કડક હતી. વોશિંગ્ટન ઈરાનના પરમાણુ સંવર્ધનને રોકવા પર ભાર મૂકતું હતું. હવે ચર્ચા સંવર્ધનની ક્ષમતામાં ‘નોંધપાત્ર ઘટાડા’ તરફ આગળ વધી રહી છે.
આને અમેરિકાની નીતિમાં સંપૂર્ણ પલટો કહેવું કદાચ વહેલું હશે. કારણ કે વેન્સે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અમેરિકા ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે માત્ર મૌખિક ખાતરીથી સંતુષ્ટ થવાનું નથી.
અર્થાત્, વોશિંગ્ટન માટે સમજૂતીનો દરવાજો ખુલ્લો છે, પરંતુ તે દરવાજા સુધી પહોંચવા માટે ઈરાને પરમાણુ ક્ષેત્રે નક્કર પગલું ભરવું પડશે.
ઈરાન માટે આ શરત કેટલી મુશ્કેલ?
ઈરાન માટે આ મુદ્દો માત્ર ટેક્નિકલ નથી. પરમાણુ સંવર્ધન તેની રાષ્ટ્રીય નીતિ, વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠા સાથે પણ જોડાયેલો છે.
જો તે અમેરિકાની માંગ પ્રમાણે પોતાની સંવર્ધન ક્ષમતામાં મોટો ઘટાડો કરે છે, તો તે પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે એક મહત્વપૂર્ણ છૂટછાટ ગણાશે. બીજી તરફ જો તે અમેરિકાની માંગ સ્વીકારતું નથી, તો યુદ્ધ લાંબું ખેંચાવાનું અથવા ફરી સૈન્ય તણાવ વધવાનું જોખમ રહે છે.
આથી તેહરાન માટે પણ આ એક સરળ નિર્ણય નથી. તેને એક તરફ પોતાની પરમાણુ નીતિ જાળવવી છે અને બીજી તરફ યુદ્ધ, પ્રતિબંધો અને આર્થિક દબાણમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો શોધવો છે.
અમેરિકાને પણ સમજૂતીની જરૂરિયાત કેમ?
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં માત્ર ઈરાન જ દબાણ હેઠળ છે એવું માનવું યોગ્ય નહીં હોય. લાંબા સમયથી ચાલતા યુદ્ધની અસર અમેરિકાની રાજનીતિ અને અર્થવ્યવસ્થા પર પણ પડી રહી છે.
રોઇટર્સના અહેવાલ અનુસાર ઈરાન સાથેનો સંઘર્ષ અમેરિકાને દર મહિને અબજો ડોલરનો ખર્ચ કરાવી રહ્યો છે. બીજી તરફ ઊર્જાના ભાવમાં થયેલા ફેરફારનો રાજકીય પ્રભાવ પણ જોવા મળી રહ્યો છે. ખાસ કરીને અમેરિકામાં મધ્યાવધિ ચૂંટણી નજીક હોવાથી યુદ્ધ અને મોંઘી ઊર્જા રાજકીય ચર્ચાનો મુદ્દો બની રહ્યા છે.
આ સ્થિતિમાં વોશિંગ્ટન માટે એવું સમાધાન શોધવું મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે જેમાં ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર નિયંત્રણ પણ રહે અને યુદ્ધનો ખર્ચ તથા જોખમ પણ ઘટે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ પણ સમગ્ર મામલાની ચાવી
ઈરાન-અમેરિકા સંઘર્ષને માત્ર પરમાણુ મુદ્દાથી સમજવો અધૂરો રહેશે. આ યુદ્ધનો સીધો સંબંધ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા સાથે પણ છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વના મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા પરિવહન માર્ગોમાંનો એક છે. અહીં કોઈ મોટો અવરોધ ઊભો થાય તો તેલ અને ગેસના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર તેની અસર પડી શકે છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તાજેતરના સમયમાં થયેલી ચર્ચામાં યુદ્ધનો અંત લાવવાની સાથે હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરી ખોલવાનો મુદ્દો પણ સામેલ રહ્યો છે. બંને તરફથી પ્રસ્તાવો અંગે ચર્ચા થઈ છે, પરંતુ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનના તાજેતરના પ્રસ્તાવને સ્વીકાર્યો નથી અને જરૂર પડે તો સૈન્ય કાર્યવાહી વધુ તીવ્ર કરવાની ચેતવણી આપી છે.
આથી પરમાણુ કરાર અને વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા—બંને મુદ્દા એકબીજા સાથે જોડાયેલા બની ગયા છે.
વોશિંગ્ટનને તેહરાનના નિર્ણય અંગે પણ શંકા
વેન્સના નિવેદનનો એક અન્ય મહત્વપૂર્ણ ભાગ ઈરાનની આંતરિક નિર્ણય પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલો છે. તેમણે કહ્યું કે અમેરિકાને હજુ પણ સ્પષ્ટ નથી કે તેહરાનમાં અંતિમ નિર્ણયો કોણ અને કેવી રીતે લે છે.
અમેરિકા ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયન અને વિદેશમંત્રી અબ્બાસ અરાઘચી સાથે વાતચીત કરી રહ્યું છે. પરંતુ અમેરિકી અધિકારીઓને શંકા છે કે તેઓ ઈરાનની સમગ્ર સત્તા વ્યવસ્થામાં કેટલો નિર્ણયકારી અધિકાર ધરાવે છે.
આ બાબત કોઈપણ રાજદ્વારી સમજૂતીને મુશ્કેલ બનાવી શકે છે. કારણ કે એક દેશ બીજા દેશના પ્રતિનિધિ સાથે કરાર કરે અને પછી તે કરારને દેશમાં સંપૂર્ણ રાજકીય સમર્થન ન મળે તો વાતચીત ફરી નિષ્ફળ થઈ શકે છે.
યુદ્ધ કેટલું લાંબું ચાલશે?
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો સંઘર્ષ હવે લાંબો ખેંચાઈ ગયો છે. આ દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે સૈન્ય દબાણની સાથે રાજદ્વારી પ્રયાસો પણ ચાલ્યા છે. અગાઉ સમજૂતી તરફ કેટલાક તબક્કે પ્રગતિના સંકેતો મળ્યા હતા, પરંતુ તે ટકાઉ સાબિત થઈ શક્યા નહોતા.
હવે ફરી એક વખત પરમાણુ મુદ્દાને કેન્દ્રમાં રાખીને વાતચીતની શક્યતાઓ દેખાઈ રહી છે. પરંતુ આ વખતે બંને પક્ષો માટે સૌથી મોટો પડકાર વિશ્વાસનો છે.
અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન માત્ર વચન ન આપે પરંતુ વાસ્તવિક પગલાં ભરે. બીજી તરફ ઈરાન માટે પ્રશ્ન એ છે કે જો તે પરમાણુ કાર્યક્રમમાં ઘટાડો કરે તો બદલામાં તેને શું મળશે—યુદ્ધવિરામ, પ્રતિબંધોમાં રાહત કે આર્થિક વ્યવહારો માટે વધુ સ્વતંત્રતા?
આ પ્રશ્નોના જવાબ વિના કોઈપણ કરાર લાંબા સમય સુધી ટકશે કે નહીં તે કહેવું મુશ્કેલ છે.
શું અમેરિકા ખરેખર બેકફૂટ પર છે?
‘અમેરિકા બેકફૂટ પર છે’ એવો દાવો રાજકીય અર્થઘટન છે, પરંતુ તાજેતરના ઘટનાક્રમમાં વોશિંગ્ટન માટે પણ સમાધાન શોધવાની જરૂરિયાત દેખાય છે.
એક તરફ અમેરિકા ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે પોતાની સુરક્ષા ચિંતા છોડવા માંગતું નથી. બીજી તરફ લાંબા સમય સુધી ચાલતું યુદ્ધ, ઊર્જા બજાર પર તેની અસર અને વધતો આર્થિક ખર્ચ અમેરિકન સરકાર માટે પડકાર બની શકે છે.
એટલે અમેરિકાનું વલણ થોડું વધુ વ્યવહારુ બન્યું હોય તેવું લાગી શકે છે. જોકે તેનો અર્થ એ નથી કે વોશિંગ્ટને ઈરાન સામેનું દબાણ સંપૂર્ણપણે છોડી દીધું છે. વેન્સના તાજેતરના નિવેદનથી તો વિપરીત, અમેરિકા હજુ પણ પરમાણુ કાર્યક્રમમાં નક્કર ઘટાડાને કરારની મહત્વપૂર્ણ શરત માને છે.
હવે આગામી તબક્કામાં સૌથી વધુ નજર ઈરાનના જવાબ પર રહેશે. જો તેહરાન સંવર્ધન ક્ષમતામાં ઘટાડો કરવા અંગે કોઈ નક્કર પ્રસ્તાવ આપે અને તેના બદલામાં અમેરિકાથી યુદ્ધવિરામ અથવા આર્થિક રાહત અંગે વિશ્વસનીય ખાતરી મળે, તો વાતચીત આગળ વધી શકે છે.
પરંતુ જો બંને પક્ષ પોતાની શરતો પર અડગ રહે તો યુદ્ધ ફરી તીવ્ર બનવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં. ખાસ કરીને હોર્મુઝ જળમાર્ગની સ્થિતિ અને ઊર્જા બજાર બંને માટે આ ચિંતાજનક બની શકે છે.
આ સમગ્ર વિવાદનો અંત માત્ર સૈન્ય શક્તિથી નહીં, પરંતુ એવી રાજદ્વારી સમજૂતીથી આવી શકે છે જેમાં બંને પક્ષોને કંઈક મળે અને કંઈક છોડવું પડે.
